Klasslar

Maxfiy va himoyalangan xossalar

Obyektga yo'naltirilgan dasturlashning eng muhim tamoyillaridan biri — inkapsulyatsiya: ichki tafsilotlarni tashqi kodda yashirish. Bu murakkablikni kamaytiradi va kodni xavfsizroq qiladi.

Ichki va tashqi interfeys

Obyektga yo'naltirilgan dasturlashda xossa va metodlar ikki turga bo'linadi:

Ichki interfeys — obyektning boshqa metodlaridan foydalaniladigan, tashqaridan ko'rinmasligi kerak bo'lgan qismlar;
Tashqi interfeys — obyektdan tashqarida ishlatilishi mumkin bo'lgan metod va xossalar.

JavaScript'da a'zolikni belgilashning ikki asosiy usuli bor: protected (himoyalangan, konvensiya) va private (maxfiy, til darajasida). Ularni ko'rib chiqamiz.

protected — konvensiya (_ old qo'shimchasi)

Himoyalangan (protected) xossalar odatda nom oldiga pastki chiziq _ qo'yish orqali belgilanadi. Bu til darajasida majburiy emas — bu shunchaki dasturchilar orasidagi kelishuv (konvensiya).

protected-water.js

// natija shu yerda chiqadi

Bu yerda _waterAmount — ichki holat, u get/set orqali nazorat qilinadi. Manfiy qiymatni o'rnatishga urinsak, u avtomatik 0 ga tenglashadi. Shu tariqa biz noto'g'ri holatdan himoyalanamiz.

_ old qo'shimchasi — bu faqat kelishuv. Yaxshi dasturchi _li xossalarga tashqaridan tegmaydi. Ammo texnik jihatdan bunga hech narsa to'sqinlik qilmaydi — machine._waterAmount = -10 deb yozish baribir mumkin.

Faqat o'qish uchun (read-only) xossalar

Ba'zi xossalarni yaratilgandan keyin o'zgartirib bo'lmaydigan qilishimiz mumkin. Buning uchun faqat get yozamiz, setni esa yozmaymiz:

protected-readonly.js

// natija shu yerda chiqadi

private — # maydonlar

Zamonaviy JavaScript'da haqiqiy maxfiy (private) maydonlar mavjud. Ular nom oldiga # belgisi qo'yish orqali yaratiladi. Bunday maydonlar faqat shu klass ichidan ko'rinadi — bu til darajasida ta'minlanadi:

private-fields.js

// natija shu yerda chiqadi

Endi tashqaridan #waterLimit yoki #fixWaterAmountga murojaat qilib bo'lmaydi — bu sintaktik xato beradi:

let machine = new CoffeeMachine();

// tashqaridan kirish mumkin emas:
machine.#waterLimit = 1000;
// SyntaxError: Private field '#waterLimit'
// must be declared in an enclosing class

Maxfiy maydonlar odatdagi maydonlar bilan ziddiyatlashmaydi. Ya'ni bir klassda ham #waterAmount (maxfiy), ham waterAmount (oddiy) bo'lishi mumkin — ular butunlay alohida maydonlar.

private + getter/setter bilan to'liq himoya

Eng ishonchli usul — maxfiy maydonni # bilan e'lon qilib, unga faqat getter/setter orqali kirish. Shunda ma'lumot ham yashiringan, ham nazorat ostida bo'ladi:

private-getset.js

// natija shu yerda chiqadi

private maydonlar meros olinmaydi

Muhim cheklov: maxfiy # maydonlar meros olgan klasslarda ko'rinmaydi. Agar himoyalangan, lekin merosxo'rlarga ochiq bo'lishini istasangiz, _ konvensiyasidan foydalaning.

private-inherit.js

// natija shu yerda chiqadi

Nima uchun inkapsulyatsiya kerak?

Inkapsulyatsiyaning katta afzalliklari bor:

Foydalanuvchini adashtirmaslik — kishilar faqat tashqi interfeys bilan ishlaydi, ichkarisini bilishi shart emas;
Qo'llab-quvvatlash osonligi — ichki qismni istalgan vaqtda o'zgartirsangiz, tashqi kod buzilmaydi;
Murakkablikni yashirish — kod ishonchli va toza bo'ladi.

Yangi loyihalarda haqiqiy maxfiylik uchun # maydonlarini ishlatish tavsiya etiladi. Eski kodlarni qo'llab-quvvatlashda esa _ konvensiyasi hali ham keng tarqalgan.

Xulosa

Inkapsulyatsiya — ichki tafsilotlarni tashqi interfeysdan ajratish;
_ old qo'shimchasi — protected (himoyalangan) konvensiya, majburiy emas;
# maydonlari — til darajasida haqiqiy private (maxfiy);
# maydonlariga faqat shu klass ichidan kirish mumkin va ular meros olinmaydi;
getter/setter orqali xossalarni nazorat qilib, noto'g'ri holatdan himoyalanish mumkin.